Isang matinding lindol sa pulitika ang muling yumanig sa buong bansa ngayong araw matapos magpakawala ng mga nakagigimbal na pahayag si Bise Presidente Sara Duterte. Sa gitna ng nagbabagang proseso ng impeachment laban sa kanya, hayagang idineklara ng bise presidente na wala siyang anumang interes na patalsikin o agawin ang posisyon ni Pangulong Ferdinand Marcos Jr. Ngunit ang akala ng marami na pagpapalubag-loob ay naging mitsa ng mas malaking sunog. Sa parehong pagkakataon, binalandra ni Duterte ang isang napakabigat na upak laban sa punong ehekutibo na nag-iwan sa publiko na nakanganga. Ayon sa kanya, nais niyang manatili si PBBM sa puwesto hanggang sa huling araw ng termino nito para lamang makita ng buong sambayanang Pilipino kung gaano umano kawalang hiya ang kasalukuyang pangulo.
Ang deklarasyong ito ay nagdulot ng matinding girian at ingay sa social media at sa mga pasilyo ng kapangyarihan. Habang ang kampo ng bise presidente ay pilit na ipinaglalaban na buhay ang demokrasya dahil sa kalayaan nitong magsalita, isang malaking bomba naman ang pinasabog ng House Prosecution Panel. Ayon sa mga huling ulat, natuklasan ang milyun-milyong pisong halaga ng mga ari-arian na pagmamay-ari umano ni Sara Duterte at ng kanyang asawang si Attorney Mans Carpio na hindi idineklara sa kanilang Statement of Assets, Liabilities, and Net Worth o SALN. Ang kapansin-pansing kontradiksyon na ito ay nagbunsod sa taumbayan na magtanong: sino ba talaga ang tunay na nagtatago ng katotohanan sa mata ng publiko?
Ang tapatan sa bunganga ng bise presidente at ang isyu ng demokrasya
Sa isang sorpresang pahayag na mabilis na kumalat sa mga balita, binitiwan ni Sara Duterte ang mga salitang tumapos sa espekulasyon na may niluluto silang kudeta o extra-constitutional na hakbang upang patalsikin ang administrasyong Marcos. Iginiit niya na siya ay isang constitutional successor at ang kanyang sinumpaang tungkulin ay ipagtanggol at panatilihin ang saligang batas. Kaya naman, wala sa kanyang plano ang gumawa ng anumang iligal na hakbang para umakyat sa pwesto. Subalit ang kasunod na banat niya kay Pangulong Marcos ang tunay na naging laman ng mga talakayan. Hayagan niyang sinabi na gusto niyang makita ng taong bayan hanggang sa dulo kung gaano kawalang hiya si PBBM.
Ang ganitong uri ng pananalita mula sa pangalawang pinakamataas na pinuno ng bansa ay nagbunsod ng malawak na reaksyon. Maraming kritiko ang bumanat kay Duterte at nagsabing kung ang isang opisyal ay nasa tamang pag-iisip at may respeto sa institusyon, hindi ito magpapakawala ng ganyang kabaseng salita laban sa presidente. Sa kabilang banda, ginagamit naman ito ng mga tagasuporta ng pamilya Duterte upang patunayan na buhay ang kalayaan sa pagpapahayag sa bansa. Kung patay na umano ang demokrasya sa ilalim ng rehimeng Marcos, hindi magagawa ng isang bise presidente ang magsalita ng ganoon katindi nang hindi ipinapadampot o ipinapakulong ng pamahalaan.
Muling binalikan ng mga kritiko ang nakaraang administrasyon ng ama ng bise presidente na si dating Pangulong Rodrigo Duterte. Ayon sa kanila, doon sa panahong iyon tunay na nanganib ang demokrasya at karapatang pantao. Sa ilalim ng nakaraang rehimen, ang sinumang mag-post ng kritisismo sa social media ay agad na hinaharap sa banta ng pag-aresto. Dagdag pa rito, mahigit animnapu’t dalawang abogado ang napatay sa bansa noong panahon ng pamumuno ng matandang Duterte, isang tala na nagpapakita ng matinding kultura ng pananakot at karahasan na hindi nararanasan sa kasalukuyan.
Milyun-milyong ari-arian na naitago sa SALN nabisto ng kamara
Habang abala ang publiko sa pakikinig sa mga maaanghang na salita ni Sara Duterte, isang mas matinding legal na problema ang humahagupit sa kanyang likuran. Ang House Prosecution Panel na siyang nangunguna sa impeachment case laban sa kanya ay nagsumite ng mga bagong ebidensya sa Senado na nakatakdang magsilbing Impeachment Court. Ayon kay Representative Terry Ridon, isang miyembro ng panel ng paglilitis, nadiskubre ng mga imbestigador ang ilang mga ari-arian na nakapangalan sa bise presidente at sa kanyang asawang si Attorney Mans Carpio na hindi nakasulat sa kanilang opisyal na deklarasyon ng yaman o SALN sa loob ng nakalipas na maraming taon.
Ang mga ari-ariang ito ay natunton sa pamamagitan ng masusing pag-verify sa mga opisyal na listahan at dokumento mula sa iba’t ibang ahensya ng pamahalaan. Bagamat hindi pa inilalabas ng komite ang eksaktong detalye ng mga lupain, bahay, o negosyo, tiniyak ng prosekusyon na ang halaga ng mga naitagong assets na ito ay umaabot sa milyun-milyong piso at may parehong bigat tulad ng mga nakaraang kaso ng korupsyon sa bansa. Isasama ang mga bagong ebidensyang ito sa pretrial brief na ihahain sa Senate Impeachment Court sa ilalim ng pamumuno ni Senate President Win Gatchalian na siyang tatayong pinuno ng paglilitis.
Ipinaalala ng prosekusyon na ang hindi pagdedeklara ng tamang yaman sa SALN ay isang napakabigat na kasalanan sa ilalim ng batas ng Pilipinas. Ito ang mismong naging pangunahing batayan noong taong 2012 upang mapatalsik at makatulan sa kasong impeachment ang yumaong dating Supreme Court Chief Justice Renato Corona. Dahil dito, lalong naging mabuway ang posisyon ni Duterte sa gaganaping paglilitis sa Senado, at marami ang naniniwala na ang kanyang mga pag-atake kay PBBM ay isang paraan lamang upang ilihis ang atensyon ng publiko mula sa kanyang sariling mga nakatagong yaman.
Ang pagdaluhong ng pamilya Uy at ang pagkalas ng Zamboanga Del Sur
Hindi lamang sa Maynila at sa Senado nakararanas ng matinding gulo si Sara Duterte. Ang kanyang political empire ay unti-unti na ring nagkakadire-diretso sa paggiba sa mga rehiyon na dati ay itinuturing na matibay na balwarte ng pamilya Duterte. Isang malaking halimbawa rito ang naganap na pagbaligtad ng suporta ng pamilya Uy, ang pinakamakapangyarihang political clan sa lalawigan ng Zamboanga del Sur.
Noong nakaraang halalan ng taong 2022, nakakuha si Sara Duterte ng higit sa tatlong daan at animnapu’t limang libong boto sa naturang probinsya, na katumbas ng animnapu’t tatlong porsyento ng kabuuang bilang ng mga botante. Ito ay isang patunay na solidong-solido ang suporta ng pamilya Uy at ng kanilang mga taga-sunod sa bise presidente. Subalit matapos magkaroon ng matinding lamat ang relasyon nina Duterte at Pangulong Marcos, tuluyan nang kumalas ang pamilya Uy sa alyansa.
Si Gobernador Divina Uy, ang kasalukuyang pinuno ng lalawigan, ay opisyal nang pumirma at sumuporta sa unang impeachment case laban kay Sara Duterte. Ang kanyang dalawang anak na sina First District Representative Joseph Christopher Uy at Second District Representative Jec-jec Victoria Uy ay nagpahayag din ng buong suporta sa pangalawang impeachment case na inihain sa kamara. Ayon kay Gobernador Uy, ang impeachment ang pinakatamang legal na venue upang harapin at sagutin ng bise presidente ang lahat ng mabibigat na akusasyon ng korupsyon, maling paggasta ng pondo, at hindi deklaradong ari-arian. Ang hakbang na ito ng pamilya Uy ay nagpapakita na kahit ang mga dating pinakamalalapit na kaalyado ay hindi na itataya ang kanilang sariling pangalan para sa isang pinuno na nalulunod sa kontrobersya.
Public servant o manlalakbay: ang tanong sa pagganap sa tungkulin
Sa gitna ng mga batikos, muling nabuksan ang usapin patungkol sa kung paano ba talaga ginagampanan ni Sara Duterte ang kanyang tungkulin bilang ikalawang pangulo ng bansa. Matatandaan na noong halalan, higit tatlumpu’t dalawang milyong Pilipino ang nagtiwala at naghalal sa kanya sa paniniwalang magiging katuwang siya sa pag-unlad ng bansa. Ngunit ayon sa mga tala ng pamahalaan at mga obserbasyon ng publiko, tila mas marami pa ang naging trabaho at pagpapasiya ng kanyang mga lihim na sekretarya kaysa sa kanyang sarili.
Madalas na mapansin ng media na sa tuwing may mahahalagang kaganapan o krisis sa bansa, ang bise presidente ay madalas na wala sa kanyang tanggapan at kasalukuyang naglalakbay sa iba’t ibang bansa. Ang kanyang madalas na pag-alis sa Pilipinas upang mag-gala o dumalo sa mga hindi importanteng okasyon sa labas ng bansa ay nagdulot ng matinding pagkadismaya sa mga botante. Ayon sa mga kritiko, kung ang prayoridad pala ng bise presidente ay ang mamasyal at umiwas sa kanyang mga responsibilidad sa pamahalaan, mas mabuti pa na nag-resign na lamang ito sa kanyang pwesto upang hindi masayang ang pondo ng bayan na ibinabayad sa kanyang suweldo.
Ang depensa ng kanyang kampo na pinilit lamang siya ni Pangulong Marcos na tumakbo noong nakaraang halalan ay tinawag ng publiko na isang napakababaw na alibi. Siya mismo ang nag-anunsyo noon na nais niyang makatulong sa bansa, kaya naman ang pagturo sa iba kapag lumalabas ang kanyang mga pagkukulang ay nagpapakita lamang ng kawalan ng pananagutan bilang isang tunay na public servant.
Ang nalalapit na paghuhukom sa Senate Impeachment Court
Ang bansa ay kasalukuyan nang nakasubaybay sa susunod na kabanata ng madulang labanang ito sa pulitika. Sa pagpasok ng mga bagong ebidensya ng naitagong milyun-milyong ari-arian sa kanyang SALN at sa pagtalikod ng kanyang mga malalaking kaalyado sa pulitika tulad ng pamilya Uy, mas lalong naging madilim ang daan para kay Sara Duterte. Ang kasaysayan ng Pilipinas ay nagpakita na na ang proseso ng impeachment ay hindi isang simpleng laro, at kapag ang ebidensya ng hindi deklaradong yaman ay napatunayan, ang pagpapatalsik sa pwesto ang tanging lohikal na kasunod na hakbang.
Ang pahayag ni Duterte na wala siyang balak agawin ang pwesto ni Pangulong Marcos ay maaaring totoo sa ngayon, ngunit ito ay dahil na rin sa katotohanan na siya mismo ay kasalukuyan nang nakikipaglaban para sa kanyang sariling kaligtasan sa pulitika. Habang ang House Prosecution Panel ay patuloy sa pagpapatibay ng mga dokumento at ang Senado ay naghahanda na para sa pre-trial, ang taumbayan naman ay patuloy na naghihintay ng katotohanan. Ang paglilitis na ito ay hindi lamang magpapasya sa kapalaran ng isang bise presidente, kundi magiging isang malaking pagsubok din sa kung gaano katatag ang sistema ng hustisya at batas sa buong Pilipinas. Walang sinuman ang maaaring magtago sa likod ng maaanghang na salita kapag ang mga dokumento ng batas ang nagsimula nang magsalita.
