ETO NA NGA! PAMILYA NG MGA BIKTIMA GUSTO GUMANTI sa 2 SHOOTER sa TACLOBAN

Eto Na Nga! Pamilya ng mga Biktima Gusto Gumanti sa 2 Shooter sa Tacloban

Ang mga pamilya ng mga biktima ay nagnanais ng paghihiganti laban sa dalawang teenager na namaril sa Tacloban National High School. At iyan ang ating aalamin sa JP Amazing Stories. Matapos ang trahedya ng pamamaril sa Tacloban, hindi lamang ang mga pamilya ng mga biktima ang naiwang may malalim na sugat, kundi pati na rin ang buong komunidad, mga estudyante, magulang, at mga guro na nakakita at nakarinig sa insidente, na dala pa rin ang takot, trauma, at matinding pag-aalala.

Sa isang panayam kay Tacloban City Mayor Alfred Romualdez, sinabi niya na agad naglabas ang lokal na pamahalaan ng tulong pinansyal para sa mga biktima at pamilya ng mga pumanaw. Ngunit ayon kay Mayor Romualdez, malinaw sa kanya na gaano man kalaki ang ibinigay na tulong, hindi nito mapapalitan ang buhay ng tao. Sinabi rin niya na walang katumbas ang nangyari dahil walang halaga ang buhay ng mga bata na nawala. Ayon sa alkalde, ramdam niya ang matinding galit ng mga pamilya. Marami sa kanila ang humihingi ng hustisya. May ilan din na nasasaktan dahil ang mga batang naapektuhan ay wala namang ginagawang masama.

Isa sa pinakamasakit na bahagi ng kanyang pahayag ay ang kwento tungkol sa batang lalaki na namatay. Ayon kay Mayor Romualdez, ang bata ay maituturing na bayani dahil sinubukan daw nitong pigilan ang shooter na makapasok. Nang tamaan ang bata, nagkaroon ng ilang segundong pagkakataon ang ibang estudyante na makatakas. Habang nagre-reloading ang shooter, nakalabas ang ibang mga bata pero may isang babaeng estudyante na naiwan. Ayon sa alkalde, baka inakala ng bata na huminto na ang pamamaril. Tumayo siya at sinubukang tumakbo palabas. Doon siya binaril at napatay. Masakit pa rito, ayon kay Mayor Romualdez, hindi kakilala ng shooter ang ilan sa mga biktima. Wala silang personal na hidwaan. Hindi rin daw bullies ang mga batang iyon.

Kaya para sa alkalde, hindi lang ito simpleng gulo sa loob ng eskwelahan. Ayon kay Mayor Romualdez, kung susuriin ang insidente, maituturing itong isang uri ng teroristang gawain na ginawa ng isang menor de edad. Dito papasok ang mas malalim na tanong. Sino o ano ang nakaimpluwensya sa mga batang suspek? Ayon sa alkalde, sinusuri na ng mga eksperto at maging ng mga cyber crime investigator kung paano humantong sa ganito ang sitwasyon. Ang computer, cellphone, at mga site na binibisita ng isa sa mga suspek ay pinag-aaralan na. Base sa kanyang pahayag, lumalabas na may ilang mapanganib na content ang binisita. May mga bagay raw na may kinalaman sa paggawa ng baril, pag-atake, at iba pang uri ng karahasan. Ayon kay Mayor Romualdez, mapanganib ang social media, lalo na para sa mga menor de edad na hindi pa lubos na naiintindihan ang nakikita nila online.

May mga bata na tahimik sa bahay, maagang umuuwi, pero hindi alam ng pamilya kung anong uri ng content ang ina-access nila sa computer o cellphone. May narekober din daw na suicide note. Ayon sa alkalde, base sa impormasyong nakuha nila, tinalakay ng dalawang suspek na matapos ang pamamaril, tatapusin din nila ang sarili nilang buhay. Ngunit hindi ito natuloy dahil nagbago ang isip ng 14-anyos na suspek. Napansin din ni Mayor Romualdez ang malaking pagkakaiba sa papel ng dalawang bata. Ang 15-anyos na suspek, na may hawak na .38 revolver, ay nakagamit lang daw ng isang bala. Pero ang 14-anyos na suspek, na may hawak na Glock, ay nakagamit daw ng napakaraming bala, halos dalawa hanggang tatlong magazine.

Nagdudulot ito ng tanong kung alam ba ng mga bata ang batas at kung naiintindihan ba nila ang proseso dahil sila ay mga menor de edad. Para kay Mayor Romualdez, kailangang seryosohin ang ganitong uri ng kaso dahil hindi ito ordinaryong krimen. Buhay ng mga bata ang nawala at mga bata rin ang nadamay bilang suspek. Kaya bukod sa pagtulong sa mga pamilya, sinabi ng alkalde na maglalagay ang lungsod ng mas mahigpit na seguridad sa mga paaralan. Ayon sa kanya, kasama sa plano ang paglalagay ng CCTV, alarm, pagkukumpuni ng mga pader, paggawa ng bakod, at mas mataas na visibility ng mga pulis sa paligid ng mga paaralan. Plano rin na magkaroon ng mga lalaki at babaeng pulis na makakatulong sa inspeksyon kung kinakailangan.

Ngunit para sa alkalde, hindi sapat ang mga guwardiya, CCTV, at pader. Kailangan ding tingnan ang mas malalim na ugat ng problema. Kasama rito ang pamilya, social media, bullying, mental health, at kung paano tinutulungan ng gobyerno ang mga bata na nasa krisis. Ayon kay Mayor Romualdez, tungkulin ng gobyerno na alagaan ang mga bata dahil sila ang kinabukasan ng bansa.

Habang nagdadalamhati ang mga pamilya at galit ang publiko, isa sa pinakamalaking tanong ngayon ay kung ano ang mangyayari sa dalawang menor de edad na suspek. Ipinaliwanag ito ni Attorney Trisha Oco, executive director ng Juvenile Justice and Welfare Council. Ayon kay Attorney Oco, personal nilang nakita ang dalawang bata. Ngunit dahil may confidentiality requirement sa batas, hindi niya maaaring ibunyag ang lahat ng detalye tungkol sa kanilang sitwasyon. Ang malinaw, ayon sa kanya, ay nasa proseso na ng rehabilitation program ang dalawang bata. May nakatakda ring psychological assessment mula sa mga psychologist para malaman ang mga dahilan sa likod ng ganitong krimen.

Ayon kay Attorney Oco, mahalagang suriin kung ano ang naging sanhi ng napakalungkot at nakakapangilabot na insidente sa Tacloban. Para sa 15-anyos na suspek, maaari siyang makasuhan dahil lagpas na siya sa edad na sakop ng absolute exemption sa ilalim ng batas. Ngunit nilinaw ni Attorney Oco na hindi ito nangangahulugan na awtomatiko na ang hatol. Ayon sa kanya, ang proseso ay nasa preliminary investigation stage pa lamang. May complaint pa lang na naisampa at ang prosecutor o fiscal ang magpapasya kung anong kaso ang pormal na isasampa laban sa 15-anyos na suspek.

Iba ang proseso para sa 14-anyos na suspek. Ayon kay Attorney Oco, sa ilalim ng kasalukuyang batas, kung ang bata ay 15 taong gulang o pababa sa araw na ginawa ang krimen, hindi siya maaaring makasuhan ng kriminal. Kahit mag-18 siya sa hinaharap, hindi siya maaaring usigin sa isang criminal case para sa ginawa niya noong siya ay 14 anyos. Ngunit nilinaw ni Attorney Oco na hindi ito nangangahulugan na pababayaan ang bata. Ayon sa kanya, dapat may pananagutan, dapat may disiplina, at dapat pa ring may hustisya para sa mga biktima.

Sa mga seryosong kaso gaya ng murder, maaaring maghain ng petisyon para sa involuntary commitment. Ibig sabihin nito, kukunin ng estado ang bata mula sa kanyang pamilya. Ayon kay Attorney Oco, mahalagang tingnan kung bakit naganap ang krimen habang ang bata ay nasa pangangalaga ng pamilya. Kaya sa prosesong ito, maaaring alisin muna ang parental authority ng mga magulang at ilagay ang bata sa kustodiya ng estado.

Ilalagay ang bata sa isang foster home o sa isang commitment facility. Doon ay sasailalim siya sa isang intensive program para sa pananagutan at rehabilitasyon. Hindi siya pwedeng basta umuwi. Wala siyang kalayaang lumabas. Ang pagbisita ng pamilya ay limitado at regulated. Wala siyang cellphone. Wala siyang access sa internet. Hindi rin siya pwedeng basta manood ng TV dahil mayroon siyang structured program na dapat sundin.

Sa kasalukuyan, ayon kay Attorney Oco, nasa pangangalaga ng DSWD ang dalawang suspek. Dapat sana ay nasa shelter home sila, pero puno ang pasilidad kaya pansamantala silang inilagay sa kustodiya ng DSWD. Hindi rin sila maaaring manatili sa komunidad dahil natatakot at galit ang mga tao. Ayon kay Attorney Oco, napakahalaga na ihiwalay ang dalawang bata sa kanilang komunidad hindi lamang para sa kaligtasan ng publiko kundi para na rin sa kaligtasan ng mga suspek at ng kanilang pamilya. Ayon sa kanya, maging ang mga magulang ng dalawang bata ay nasa state of shock at natatakot din dahil sa galit ng publiko. Bukod sa dalawang suspek, tinitingnan din ang posibleng pananagutan ng kanilang mga magulang.

Ayon kay Attorney Oco, hindi pa tapos ang imbestigasyon kaya wala pang pinal na konklusyon. Ngunit sa pangkalahatan, paliwanag niya, maaaring magkaroon ng civil liability ang mga magulang kung mapapatunayan ang kapabayaan, lalo na kung may kinalaman ito sa access ng bata sa baril. May posibilidad din ng criminal liability kung mapapatunayan ang gross negligence. Ngunit ayon kay Attorney Oco, nangangailangan ito ng mas maraming ebidensya.

Kasabay nito, muling nabuhay ang usapin kung dapat bang ibaba ang minimum age of criminal responsibility. Ayon kay Attorney Oco, bukas sila sa diskusyon tungkol dito. Ngunit nagbabala siya na ang pag-focus lamang sa edad ay hindi sapat dahil ang karahasan sa bata ay hindi nagmumula sa iisang sanhi lamang. Maaaring may mga problema sa pamilya, maaaring may bullying, maaaring may exposure sa karahasan. Maaaring may impluwensya ng social media. Maaari ring may mental health concerns o iba pang dahilan na kailangang ma-evaluate. Ayon kay Attorney Oco, kung edad lang ang babaguhin pero hindi matutugunan ang ugat ng problema, maaaring hindi ito maging tunay na solusyon.

Para sa kanya, ang hustisya para sa mga biktima at ang tunay na rehabilitasyon ay dapat tingnan nang magkasama para sa isang bata na nakagawa ng krimen. Nilinaw din niya na maraming maling akala tungkol sa batas. May ilang tao na nag-aakala na kapag bata ka, walang mangyayari. May iba naman na nag-iisip na i-interview lang ng DSWD ang bata at pauuwiin na. Pero ayon kay Attorney Oco, hindi ito totoo. Kapag seryoso ang krimen, maaaring bawiin ang kalayaan ng bata. Maaari siyang alisin sa pamilya. Maaari siyang ilagay sa isang pasilidad na may mahigpit na programa. Ayon sa kanya, ang pagiging menor de edad ay hindi “free pass” para gumawa ng krimen.

Sa huli, nananatili ang masakit na katotohanan. May mga bata na hindi na kailanman makakauwi sa kanilang pamilya. May mga magulang na magluluksa habambuhay at may dalawang menor de edad na haharap na ngayon sa prosesong legal, rehabilitasyon, at pananagutan. Kaya ang tanong na tinatanong ngayon ng maraming Pilipino, sapat ba ang sistema para protektahan ang mga bata bago pa sila humantong sa ganitong uri ng trahedya?

Pag-usapan natin ang ating tulong para sa mga pamilya ng mga biktima, pati na rin sa mga komunidad, dahil alam natin na may ilang hindi man direktang naapektuhan, halimbawa, may mga pamilya na ang mga anak ay nasa ospital pa rin ngayon, hindi ba? Siguro bukod sa tulong sa kanila at lalo na sa mga pamilya ng mga nawalan ng anak, ano pa ang ibang tulong na available para sa ibang bahagi ng komunidad na nasa area pa rin? Alam mo, magandang tanong ‘yan. Sa katunayan, naglabas na ako ng pondo para sa mga biktima at patuloy natin itong gagawin, pero siyempre, sinasabi ko na hindi ito kapalit sa nangyari sa inyo. Wala talagang katumbas ang buhay ng tao, hindi ba? At ang tulong na ibibigay ko sa kanila ay para mabawasan ang tinatawag na galit. Karamihan sa kanila ay gustong maghiganti. Karamihan sa kanila ay gustong ng hustisya at alam mo sa madaling salita, gusto nila ng dugo. Galit sila. Lalo na ang mga biktima na wala namang ginawa. Mababait pa.

Sa katunayan, ang batang lalaki na napatay doon, masasabi kong bayani siya. Sinubukan niyang pigilan ang suspek na makapasok. At nang binaril siya, nag-reload ang shooter. ‘Yun ang oras, ilang segundo kung saan nakalabas ang ibang estudyante. Isang babaeng estudyante ang naiwan doon. Inakala siguro niya na huminto na ang pamamaril. Hindi niya alam na nagre-reload pala. Kaya nang tumayo siya at tumakbo palabas, binaril siya at namatay. At kaklase ‘yun. Kaya sinasabi ko talaga na noong binaril niya ang lalaking iyon, hindi siya nakita ng shooter dahil nakatayo siya sa pinto at hinaharangan ito. Hindi niya nakita ang unang taong binaril niya, hindi niya kakilala. Ang babaeng binaril ay hindi niya kakilala at hindi rin siya nito kakilala. Hindi kayo nagkakilala. Ang dalawa niyang kaklase at hindi sila bullies.

Kaya kung titingnan mo, pasok ito sa pagiging terrorist act na ginawa ng isang menor de edad. Ngayon, sino ang nakaimpluwensya niyan, iyan ang dapat tingnan ng mga eksperto, pati na ang cyber crime, kaya nila hinahalungkat kung paano ito nangyari. Magugulat ka. Napakaraming apps, at ang social media ay napakadelikado. Lalo na para sa mga menor de edad na hindi nakakaintindi. Magugulat ka na lang bigla. Kaya minsan nakikita natin kung gaano kabait ang anak ko. Maagang umuuwi. Pero kung maaga kang uuwi, bakit ka nagtatago sa likod ng computer at anong sites ang binibisita mo? Well, lumalabas na malalim ang problema. May nangyayari, hindi ba? ‘Yan ang deskripsyon sa batang ito. Mabilis. Maagang umuwi pero nakatutok sa computer. Noong tiningnan ang computer at ang mga sites na pinuntahan niya, pati sa phone niya, nakakatakot ang mga ‘yun. At ito ay mga sites na masasabi kong tinitingnan ng mga terorista, alam mo kung paano gumawa ng baril, kung paano umatake.

Sa katunayan, may suicide note pa na nakuha sa kanya. Hindi lang natuloy ang suicide note dahil nagbago ang isip ng 14-anyos, pero napag-usapan nilang dalawa at sa dulo ng pamamaril ay magpapakamatay na talaga sila. Pero tumanggi ang 14-anyos, hindi siya pumayag. Magugulat ka kung bakit ang 15-anyos na ito ay isang putok lang ang ginawa mula sa kanyang .38 baril. Nakita natin na isang bala lang ang ginamit niya. At ang 14-anyos ay halos dalawang magazine, gumamit siya ng tatlong magazine, mahigit 40 rounds. At halos lahat ng namatay mula sa 14-anyos ay galing sa Glock. Bakit alam nila ang ganito? Dahil 14-anyos ka, malaya ka sa kaso o nababawasan ang pananagutan mo? Ito ba ang tinutukoy mo?

Alam mo, magugulat ka sa mga bata ngayon. May mga bata na napakatalino sa mabuting paraan at may mga bata na napakatalino sa masamang paraan. At nanggagaling ‘yan sa impluwensya sa labas. Napakadelikado niyan. Ang ibang bansa ay nagigising na sa katotohanan. Ipinagbabawal na nila ‘yan. Sa tingin ko, nagawa na ‘yan ng Australia. Ang mga menor de edad ay hindi pinapayagang magkaroon ng cellphone. Ayos lang ‘yun. Mayor, inaasahan ba natin na ito na ang pinal na tanong para mas mabigyan ng diin ang tugon ng LGU? Para bang, ito ang mga hakbang na gagawin sa hinaharap, ‘di ba? Bagama’t nabanggit mo, halimbawa, na pinag-aaralan na ang implementasyon ng system sa maraming strategic areas.

Sinubukan din ng mga pulis ang terrain sa blueprint ng eskwelahan. Pero may ginagawa rin ba gaya ng pagkukumpuni ng pader? Ang pag-enclose sa mga eskwelahan ay gagawin. ‘Yun ang titingnan. Hindi naman mahirap gawin ‘yun dahil mayroon tayong mga barangay health workers na halos pumupunta sa bawat bahay at kilala kung sino ang mga batang ito at kilala ang mga magulang. Kilala rin sila ng mga tanod. ‘Yan ang ating kultura. Kaya nagulat sila dahil inakala nilang mabait ang lahat at walang pinaplano dahil maaga silang umuuwi. Kaya tinitingnan ‘yan ng LGU. Doon tayo pwedeng makilahok, pwedeng maging resource person din dahil kapag nagpasa ka ng batas, sino sa executive branch ang magpapatupad nito? At may mga batas na talagang mahirap ipatupad.

Maaari mo itong ipatupad. Sabihin nating nagawa ko na ang trabaho ko, dinala ko sila sa rehab center, pero na-rehabilitate ba talaga ang tao doon? Mayroon ba tayong mga propesyonal na humahawak niyan? Anong ahensya ba ‘yan? ‘Yun lang ‘yun. Kaya dapat mag-focus ang DOH doon. ‘Di ba? Bakit mo ilalagay ‘yan sa DSWD? Sa tingin ko dapat sa DOH ito mapunta. Hindi ba sila makakagawa ng pasilidad sa bawat ospital para ilagay ang mga batang ito doon, na ligtas din sila, na walang access sa droga sa labas? Ilalagay din sila sa lugar kung saan hindi nila masasaktan ang sarili nila at hindi rin sila makakasakit ng iba. Pero bakit DSWD? Dahil dito sa ating bansa, 90% ng trabaho nila ay hawak ng DSWD.

Nagbibigay ng relief, nagbibigay ng kung ano-ano, tapos magbibigay pa tayo ng rehab. Mahirap ‘yun. Kaya kailangan muna nating pag-usapan ang buhay. Ito ay hindi ordinaryo at ang mga ito ay mga bata at ang prayoridad ng gobyerno ay alagaan ang ating mga anak. Sila ang ating mga magiging pinuno sa hinaharap. Inaasahan ba natin, Mayor, ang mga city ordinance na may kinalaman dito? Well, maingat tayo sa city ordinance dahil marami na tayong city ordinance. Nandiyan na ‘yan sa national law. Nakikita mo pero ang nilalagay natin ngayon ay infrastructure. Magkakaroon ako ng meeting sa school board at mag-iinvest na tayo ngayon sa seguridad. Gaya ng hindi lang mga alarm, pati CCTV ay ilalagay natin. Magtatayo tayo ng mga bakod para masiguradong ligtas sila at ang lungsod ay magbibigay din ng karagdagang school guards na ang lungsod na ang nagbabayad at mayroon tayong mahigit 100 plus na school guards.

Pero ang mga school guard ay nandoon talaga karamihan sa gabi kaya walang vandalism, kahit ‘yung mga gamit ng estudyante ay hindi nananakaw sa gabi. Kaya mayroon tayong ganun, at mayroon din tayong pulis na magpapatrolya sa area. At kahit sa pulis ngayon, sinusubukan din nating magtalaga ng lalaki at babaeng pulis. Dahil noong may problemang ganito, minsan ang scanner ay out of stock o sira, kaya kailangan mong hanapin. Kaya mayroon tayong babaeng pulis para sa mga babaeng estudyante. May mga lalaking pulis para sa mga lalaki, pero sabi ko pang-iwas lang ‘yun sa aberya. At kailangang itanim sa mga bata ngayon na hindi kayo exempted. Gagawa sila ng batas at kailangan nating gawin ito. Pakiramdam ko dapat itong maging double-sided. Sinasabi ko na it’s a two-way street dahil marami ring mga bata na nabibiktima, na-bu-bully. Lahat ng masaya sa bahay dahil binubugbog sila ng magulang nila at nauuwi sa pagiging kriminal.

Kaya kapag dumating sila at nagreklamo, pumupunta sila sa DSWD, anong magagawa ng DSWD? Hindi gaanong marami. Maaari nilang kunin ang bata, saan nila ilalagay ang bata? Kaya kailangang pumasok ang national government, pondohan ang mga inabusong bata, gumawa sila ng pasilidad para sa kanila, at kumuha sila ng mga propesyonal na mag-aalaga at magbibigay ng gabay sa mga batang ito at gumawa ng mga programa para sa kanila. At sa tingin ko sa area na ito, ang simbahan at ang gobyerno ay dapat talagang magtulungan.